Wywiad: jak samorządy radzą sobie z polityką społeczną

O tym, że polityka społeczna w Polsce rozgrywa się dziś przede wszystkim w gminach, przekonują się wszyscy, którzy próbują załatwić cokolwiek w ośrodku pomocy społecznej. Kolejki przy okienkach, telefony, których nikt nie odbiera, i wnioski odsyłane z powodu brakującego zaświadczenia — to codzienność, o której rzadko mówi się w Sejmie. Postanowiliśmy zapytać o nią u źródła.

Rozmawiamy z dyrektorką miejskiego ośrodka pomocy społecznej w jednym ze średnich miast na Śląsku. Prosiła, żeby nie podawać nazwy placówki — jak mówi, chce mówić otwarcie o tym, co nie działa, bez narażania podwładnych na polityczne naciski. W ośrodku pracuje od kilkunastu lat, ostatnie pięć spędziła na stanowisku kierowniczym.

Budżet, który nie nadąża za liczbą wniosków

Pierwsze pytanie dotyczy finansowania. Zdaniem naszej rozmówczyni problem nie polega wyłącznie na tym, że pieniędzy jest za mało — chodzi raczej o to, że środki przychodzą z opóźnieniem i w sztywnych ramach, których nie da się dopasować do lokalnej sytuacji.

— Dostajemy kwotę na zadanie i szczegółowe wytyczne, na co możemy ją przeznaczyć. Jeśli w danym roku mamy nagły wzrost liczby rodzin objętych wsparciem, nie możemy po prostu przesunąć środków z jednej pozycji na drugą. Musimy składać wniosek o zmianę planu, a to trwa tygodniami. W tym czasie ludzie czekają — mówi.

Wskazuje też na inny mechanizm, który utrudnia planowanie: rozliczanie w cyklu rocznym. Programy, które wymagają ciągłości — na przykład pomoc dla rodzin objętych procedurą pieczy zastępczej — trudno prowadzić, gdy trzeba je co roku odtwarzać od zera. Zdaniem dyrektorki lepiej sprawdziłyby się kontrakty wieloletnie, choć rozumie, że samorządy boją się zobowiązań na dłużej niż kadencja.

Kadry: kto dziś pracuje w pomocy społecznej

Drugi wątek to ludzie. W ośrodku, którym kieruje, w ciągu ostatnich trzech lat odeszło czterech pracowników socjalnych. Dwie osoby przeszły do administracji samorządowej, jedna do organizacji pozarządowej, jedna wyjechała za granicę.

— Praca socjalna wymaga dziś kompetencji, których nikt nas nie uczył na studiach: obsługi systemów informatycznych, znajomości przepisów podatkowych, umiejętności mediacji w konfliktach rodzinnych. A wynagrodzenie nie zmieniło się w sposób, który by to odzwierciedlał — przyznaje.

Zwraca uwagę na jeszcze jeden problem: rosnącą liczbę spraw, które trafiają do ośrodka nie dlatego, że ktoś potrzebuje pomocy finansowej, ale dlatego, że nie wie, gdzie szukać informacji. — Ludzie dzwonią do nas z pytaniami o świadczenia, które nie są w naszej gestii. Odpowiadamy, bo nie zostawimy ich bez odpowiedzi, ale to zajmuje czas, którego nie mamy — mówi.

Współpraca z organizacjami pozarządowymi

Na pytanie o współpracę z NGO odpowiada bez wahania, że to jedno z niewielu rozwiązań, które w praktyce działa. Ośrodek zleca organizacjom prowadzenie świetlic środowiskowych, warsztatów dla rodziców i punktów konsultacyjnych. Dzięki temu część zadań trafia do ludzi, którzy mają czas i specjalistyczne przygotowanie.

— Nie chodzi o to, że organizacje są lepsze. Chodzi o to, że mają inną elastyczność. My działamy w ramach procedur, one mogą reagować szybciej. Jeśli w danej dzielnicy pojawia się problem, którego nie przewidzieliśmy w planie, organizacja może zareagować w ciągu tygodnia. My potrzebujemy na to miesiąca — tłumaczy.

Zaznacza jednak, że współpraca wymaga zaufania i jasnych zasad. Konkursy ofert są sformalizowane, a kryteria oceny nie zawsze odpowiadają realnym potrzebom lokalnym. Zdarza się, że wygrywa organizacja, która lepiej napisała wniosek, a nie ta, która lepiej zna środowisko.

Co wymaga zmiany systemowej

Na koniec pytamy, co zmieniłaby w pierwszej kolejności, gdyby miała taką możliwość. Wymienia trzy rzeczy: uproszczenie dokumentacji, którą muszą składać rodziny, większą elastyczność w przesuwaniu środków między zadaniami oraz realne wsparcie kadrowe — nie tylko szkolenia, ale też etaty.

— Największym problemem nie jest brak pieniędzy. Największym problemem jest to, że system wymaga od nas prowadzenia dokumentacji, która nie służy ani nam, ani rodzinom. Wnioski, zaświadczenia, oświadczenia — to wszystko można uprościć. Ale to wymaga decyzji na poziomie centralnym, nie lokalnym — podsumowuje.

Cała rozmowa pokazuje, że samorządy radzą sobie z polityką społeczną nie dzięki systemowi, ale często wbrew niemu — dzięki ludziom, którzy zostają w tej pracy dłużej, niż wymagałby tego rozsądek.